Un dremm roufennet sklerijennet gant daoulagad lemm leun a vuhez hag a fent. Un teod prim, kaset en-dro gant ur spered birvidik. Dilhad paour ur beizantez uvel. Hag un dra all\u2026 ur seurt nerzh diabarzh o skedi\u00f1. Setu ar skeudenn eus Anjela Duval a zo chomet e spered he c’henvroidi hag e hini meur a dud all, strewet dre ar bed.<\/p>\n
Met, seitek vloaz war-lerc’h e vije marvet, daoust hag-en e c’haller l\u00e2ret ez eo bet komprenet mat he c’hannad ? Daoust hag-e\u00f1 hon eus gouvezet intent ster an h\u00earezh he deus lezet deomp ha d’ar re a zeuio war hol lerc’h ? Me ‘gav din e chom traou da zizolei\u00f1, c’hoazh, en hec’h oberenn hag en he buhez, a c’hellfe sikour ac’hanomp d’an deiz hiziv. Hag er pennad-ma\u00f1 e kinnigan degas ma lod ha displega\u00f1 peseurt kannado\u00f9 a dalvoudegezh hollvedel am eus me kavet o lenn hec’h oberenn koulz hag o tarempredi\u00f1 anezhi ingal.<\/p>\n
Diskouezet he deus e ranker klask ar wirionez en tu-hont d’ar pezh a vez gwelet diwar-c’horre ha n’eus forzh petra a so\u00f1jfe ar re all. Stourmet he deus dibaouez evit lakaat hec’h obero\u00f9 da glota\u00f1 gant he menozio\u00f9. Ha kavet he deus e\u00fcrusted o rei\u00f1 he buhez d’ar re all\u2026<\/p>\n
Sell petra ‘ri 1<\/a><\/sup><\/em><\/p>\n A-hed he buhez ez eo bet Anjela ur brederourez. Anat eo d’ar re o deus lennet anezhi aketus koulz ha d’ar re o deus bet ar cha\u00f1s d’anavout anezhi. Bet ganet e 1905, n’eo nemet er bloavezhio\u00f9 tri-ugent m’eo kroget da skriva\u00f1. Met e-pad he femp bloavezh ha hanter-kant kenta\u00f1, ouzhpenn evit labourat an douar hag evit ober war-dro he zud, he deus goveliet he furentez. Diazezet he deus he meizadenn eus ar vuhez war tri uhelvennad : ar speredelezh, ar garantez-vro hag ar garantez evit an douar.<\/p>\n C’hwi ‘oar mat Aotro\u00f9<\/span> Asambles e ra an tri uhelvennad-se ur reizhiad (pe ur sistem) kempoell ha galloudek. Met evit klask kompren Anjela Duval e vo ret deomp studial anezhe hini ha hini memestra.<\/p>\n <\/p>\n Fonnus eo aet an ijinerezh genetik war raok abaoe m’eo marvet Anjela Duval. Ha pell-hardizh eo aet : gallout a ra mab-den kemm an natur vev, brema\u00f1, hag adstumma\u00f1 anezhi. Gallout a ra lakaat tud gaonac’h da gaout bugale, kroui\u00f1 plant ha loened treuzgenel ha, zoken, \u00ab he\u00f1velstruja\u00f1 \u00bb 2<\/a><\/sup> loened ; da l\u00e2rout eo \u2014 evel zo bet graet gant an da\u00f1vadez Dolly e 1997 \u2014, struja\u00f1 en ul labourva loened he\u00f1vel ouzh ul loen kenta\u00f1, nemet diwar ur gellig bet kemeret diouta\u00f1\u2026<\/p>\n Ur rikour eo araokadenno\u00f9 ar bev-teknologiezhio\u00f9 evit an enklaskerien vezegel : sikour a reont anezhe da groui\u00f1 vaksino\u00f9 a-enep da gle\u00f1vedo\u00f9 spontus (evel an avuad-B, ar sida pe an droug-skevent) hag ivez da zizolei\u00f1 gen kle\u00f1vedo\u00f9 zo ha \u2014 ‘benn nebeut, marteze \u2014 da gemm ar gen-se evit tremen e-biou d’ar c’hle\u00f1vedo\u00f9. Evit an armerzh ivez eo ur rikour ar bev-teknologiezhio\u00f9 : gante, da skouer, e c’heller produi\u00f1 loened chatal muioc’h-mui \u00ab kevezus \u00bb. Met, eus un tu all, e sav an holl tekniko\u00f9-se kudenno\u00f9 bras a vuhezegezh : betek pelec’h en deus droed mab-den da gemm an natur ? Peseurt harzo\u00f9 he deus c’hoant ar gevredigezh da lakaat ouzh an obero\u00f9 war ar boudo\u00f9 bev ?<\/p>\n Ugent vloaz zo, ne oa ket a voaien da so\u00f1jal er pezh a c’hall an ijinerezh genetik ober brema\u00f1. Setu Anjela Duval n’helle ket komz eus se, evel-just. Met prederiadenno\u00f9 ar varzhez diwar-benn an natur a c’hell sikour ac’hanomp da ober hon so\u00f1j diwar-benn ar c’hudenno\u00f9 a-vrema\u00f1. Un donezon eus Doue e oa an natur eviti ; un donezon a c’hellomp ober hon mad diouti, gant m’hon dije resped ha douja\u00f1s eviti hag e sikourfemp anezhi da frouezhi\u00f1. Ha mab-den n’eo nemet ul lodenn eus an natur anezha\u00f1 ; setu eo ret dezha\u00f1 chom uvel ha dilorc’h. A-enep tre da’r pezh a so\u00f1j an enklaskerien (hag an nerzhio\u00f9 armerzhel a zo a-dre\u00f1v dezhe) ez a ar stumm-se da welout an trao\u00f9. Int, evel Descartes, a so\u00f1j gante e tle an dud \u00ab se rendre comme ma\u00eetres et possesseurs de la nature \u00bb<\/em> 3<\/a><\/sup>. Aze zo daou vod da so\u00f1jal enebet penn-da-benn, evel daou benn-ahel. Gant piv ema\u00f1 ar wirionez ? Gant uvelded Anjela Duval hag he douja\u00f1s evit an natur ? Pe gant ar fizia\u00f1s lorc’hus en deus Descartes en denelezh ? Start eo respont. Met erru eo poent deomp divizout eus an trao\u00f9-se : unan eus kudenno\u00f9 luzieta\u00f1 ha pouezusa\u00f1 an XX<\/span>vet<\/sup> kantved oc’h echui\u00f1 eo araokadenno\u00f9 ar genetik. Ha rei\u00f1 a ra Anjela Duval deomp unan eus ar savboento\u00f9 hon eus ezhomm da brederia\u00f1 oute evit ober hor so\u00f1j ha kemer an divizo\u00f9 a vo da gemer.<\/p>\n So\u00f1jal a rae Anjela Duval ne roont an natur hag an douar o mado\u00f9 nemet diouzh ar pezh a vez roet dezhe. Se zo kaoz e c’heller l\u00e2rout e oa hi un \u00ab ekologourez \u00bb d’ur mare na oa ket kalz dioute. Diarbenni\u00f1 a rae, en he barzhonego\u00f9-stourm koulz hag en he frezegenno\u00f9 a-enep da wastadur an natur darn eus an trubuilho\u00f9 a ginnig kouezha\u00f1 brema\u00f1 war mab-den. E \u00ab Sahara ? \u00bb e lak ac’hanomp da so\u00f1jal en diforesta\u00f1 hag er che\u00f1chamant hin e vezer gwall nec’het gante.<\/p>\n Evel un daolenn fin ar Bed<\/span> Ne oa gwall donkadur ebet aze evit Anjela, a daole ar bec’h war an Den\u2026<\/p>\n Ken sot, ken kriz ha ken emgar<\/span> ‘Memes mod e oa evit an dour. Gwelout a rae Anjela e oa gwall arvarus stumm nevez peizanted Breizh da labourat an douar evit hon dazont :<\/p>\n Gwech ebet ne lezin ma douaro\u00f9 da veza\u00f1 louzaouet evel ma vez graet brema\u00f1. D’an deiz hiziv e vez diviet an douar gant an temz. Me ‘lak temz ivez. Met an nebeuta\u00f1 a c’hallan. N’eus ket a-walc’h gant ma zeil. Ma vijen bet yaouankoc’h ‘m boa graet labour-douar biolojik. [\u2026] An darn vrasa\u00f1 eus ar broduerien kaol-fleur hag avalo\u00f9-douar prim, evidon, n’int nemet kontammerien. Re a demz ‘lakont 4<\/a><\/sup>.<\/p>\n Komzo\u00f9 Anjela Duval, aze, n’int ket gwall dishe\u00f1vel, marteze, eus ar pezh a vez klevet brema\u00f1 ma ‘z eo bet saotret dour Breizh ha ma ‘z eo sklaer d’an holl e vezer aet re bell war hent an ampletusted. Met hi a l\u00e2re se un tregont vloaz bennaket zo ! Hag ouzhpenn-se, ne lakae ket tout ar bec’h war choug al labourerien-douar, er c’hontrol eus ar pezh a vez graet re alies brema\u00f1. N’ankouae ket kiriegezh ar banko\u00f9 hag an embregerezhio\u00f9 bras. Eviti, \u00ab ar c’hapital bras an hini eo ar breiner, ar mac’hom \u00bb 5<\/a><\/sup><\/p>\n Ha tregont vloaz war-lerc’h, eus krec’h o zraktorien pe e-barzh o zier-gwer, al labourerien-douar a-vrema\u00f1 n’emaint ket ken e darempred gant an douar evel ma oa-hi, pe evel ma oa o zado\u00f9 gwechall. Skriva\u00f1 a raen bremaik emeur deuet a-benn, nevez zo, da rein ur \u00ab bugel \u00bb d’un da\u00f1vadez hep n’he dije bet tamm darempred korfel ebet gant ur par ; met ur pennadig zo e c’heller \u2014 en ur stumm greantel \u2014 produi\u00f1 legumaj ivez hep implij na steki\u00f1 ouzh tamm douar ebet\u2026 Tamm-ha-tamm e teu mab-den da veza\u00f1 ur seurt doue, kap da groui\u00f1 ha da gemm ar vuhez en e labourvaio\u00f9, met o’n em zistaga\u00f1 muioc’h-mui eus ar vuhez \u00ab naturel \u00bb. Anjela Duval, er c’hontrol-fed, en em sante un elfenn eus an natur divent, kosmek ; beva\u00f1 a rae un darempred korfel gant an douar : \u00ab An douar zo evel un eil korf din \u00bb a l\u00e2re alies. Ur perzh e oa an dra-se eus he speredelezh. Da skouer, e \u00ab Bennozh dit \u00bb e l\u00e2re da Zoue :<\/p>\n Te ‘ro an douar, ar glav hag ar wrez<\/span> Hor c’hevredigezh \u2014 ur gomz voutin eo \u2014 ne oar ket re vat war peseurt tu trei\u00f1 d’an deiz hiziv : n’ouvez ket an dud peseurt ster rei\u00f1 d’o buhez. Gwechall e veze aezetoc’h dezhe ; roet e veze patromo\u00f9 sklaer gant an ideologiezhio\u00f9 relijiel pe bolitikel, gant ar familho\u00f9 hag er skol. Brema\u00f1, hag abaoe pell zo dija, ez a ar relijiono\u00f9 war ziskar, e broio\u00f9 pinvidik ar C’horn\u00f4g da vihana\u00f1 ; an uhelvennado\u00f9 politikel az a tamm-ha-tamm d’ar strad, dreist-holl abaoe ma ‘z eo kouezhet Moger vBerlin en he foull ; ar familho\u00f9 o deus tapet ur pezh taol gant darvoudo\u00f9 Mae 1968 : tarzhet eo ar patrom uheldadel a wechall ha n’eus patrom boutin ebet o kemer e blas ; hag ar skol zo tapet en un enkadenn\u2026 Ent-se e teu da veza\u00f1 kalz startoc’h kompren ar bed ha dreist-holl go\u00fbt penaos en em zerc’hel \u00ab mat \u00bb er vuhez : n’eus patrom kumun ebet ken. Pep hini a ra e veskaj en e du, hep beza\u00f1 sur d’ober mat.<\/p>\n Gwelet a-walc’h he doa Anjela Duval an trao\u00f9-se o che\u00f1ch, dreist-holl war dachenn ar feiz. Met hi n’he doa ket bevet ar che\u00f1chamanto\u00f9-se. Kre\u00f1v, divent hag eeun e oa he speredelezh, deuet diwar feiz katolik pobl Vreizh ; da l\u00e2rout eo merket gant kult ar sent kozh ha so\u00f1j an Anaon. Rei\u00f1 a rae ar feiz ur ster d’he buhez ha d’an trao\u00f9 a wele en-dro dezhi, mat pe fall. Da skouer, pa veze entanet ar gwez gant livio\u00f9 an diskarr-amzer e oa peogwir Doue en doa graet\u2026<\/p>\n Mil ha mil damm<\/span> Gwelout a rae Doue dre-holl ha komz a rae outa\u00f1 evel ouzh sent ar vro pe ouzh he re dremenet. E gwirionez, kalz eus he barzhonego\u00f9 a zo bet seurt pedenno\u00f9.<\/p>\n A-wecho\u00f9 e c’hell kas ar feiz da du ar penn pella\u00f1. Met an dra-se ne dalv ket kement-se evit Breizh. Er c’hontrol, zoken : a-viskoazh eo bet komprenet an aviel gant ar Vretoned evel ur c’hannad a beoc’h. Ha kentoc’h habask eo o hengounio\u00f9 politikel. Gallout a reer so\u00f1jal zoken, daoust d’ar feiz kristen da veza\u00f1 diskaret-lipr brema\u00f1 e Breizh, e chom ul levezon war ar gevredigezh a c’hellfe marteze displega\u00f1 abalamour da betra eo ken gwan ama\u00f1 live ar vot evit an tu deho\u00f9 pella\u00f1.<\/p>\n Kre\u00f1v-mat e oa feiz Anjela Duval, met habask e oa ivez ha digor war speredelezhio\u00f9 all, koulz an Islam ( *<\/a> ha *<\/a>), ar Voudaegezh*<\/a> hag ar re all. Aze c’hoazh e tiarbenne ar pezh a vevomp brema\u00f1, hep kouezha\u00f1 en toullo\u00f9-trap a gaver ama\u00f1 hag ahont : sklaer eo zo d’an deiz hiziv ur bern-bern tud oc’h ober ur c’hest speredel. Hag alies e klaskont terri\u00f1 o sec’hed speredel en ur dapout tammo\u00f9 elfenno\u00f9 eus holl gredenno\u00f9 ar bed. Brav e vije an dra-se ma ne vije ket sekto\u00f9 o tapout krog war speredo\u00f9 ar re wana\u00f1 hag oc’h ober droug dezhe. War ar poent-se, Anjela, dre forzh lenn, a anave mat a-walc’h drouizelezh hon tado\u00f9-kozh, kement hag ar voudaegezh, hag ur bern kredenno\u00f9 all. Ha dedennet e oa gante. Met gwech ebet ne vije kouezhet e pej ar sekto\u00f9 abalamour, just a-walc’h, ma oa solud diazezo\u00f9 he c’hredenn \u2014 roet dezhi gant he zud.<\/p>\n Ouzhpenn evit ar feiz katolik hag evit anaoudegezh lennek kredenno\u00f9 ar bed, koulskoude, a oa oc’h ober speredelezh Anjela Duval. Ur c’hevrineg (pe ur mistig) e oa ivez, hag a veze boemet gant ar vuhez hag a-unvan gant an holl voudo\u00f9 bev, n’eus forzh pegen bihan ha pegen vil e vijent bet.<\/p>\n A ! Na damant am bez me da bep kammed<\/span> An dra-se, ‘m eus aon, n’eo ket bet komprenet gwall vat gant tud zo. N’eus tamm falsteneridigezh ebet aze ; Anjela Duval en em sante tost eus an holl voudo\u00f9 peogwir e so\u00f1je ganti e oa hi ur boud evel ar re all, gant ar memes talvoudegezh, na mui na mez. Kavout a ra din eo he\u00f1vel a-walc’h he speredelezh, war ar poent-se, diouzh hini ar Voudaiz.<\/p>\n Met dipitet gant an denelezh ne oa ket kennebeut. Ne roe ket he holl garantez d’al loened. Pell ac’han ! D’an dud ‘n hini eo ez ae he c’harantez da genta\u00f1-tout ha dreist-holl d’he \u00ab breudeur a boan \u00bb, ar beizanted. Met ivez, evel-just, d’ar Vretoned kalonek.<\/p>\n Beva\u00f1 a reomp \u2014 sell aze ur gomz voutin, c’hoazh ur wech ! \u2014 en ur bed a zo o ‘n em unvani\u00f1, memes ma chom ur bern diforc’hio\u00f9 c’hoazh etre ar poblo\u00f9. War un dro e teu an unvanidigezh-se eus araokadenno\u00f9 teknologiezhio\u00f9 ar stlenn hag eus an darempredo\u00f9 ekonomikel a zalc’h da vuanaat ingal-ingal. Met da heul unvanidigezh ar bed e weler, a bep tu, tud o kaout anken hag o soucha\u00f1 en o c’horn. Da\u00f1jer bras zo en em lakfe ar bed da dammata evel ma ra ar Balkano\u00f9.<\/p>\n Anjela Duval ne oa ket ur plac’h he dije karet en em serrfe ar Vretoned warne oc’h-unan. War a seblant n’he doa kazimant gwech ebet kuitaet he zi-feurm, na Breizh. En l\u00e2rout a ra en ur barzhoneg :<\/p>\n Sev all ebet n’am eus sunet<\/span> Koulskoude ne oa ket klozet warni hec’h-unan, tamm ebet. Er c’hontrol-fed, pa skriv : \u00ab Neb a chom en e di ne gar an avel \u00bb*<\/a> e fell dezhi l\u00e2ret d’an dud n’eo ket mat chom serret en o c’horn. Ha skoet e veze he holl weladennerien o welout pegen bras ‘oa he gouiziegezh. Desket e oa bet drezi hec’h-unan ha lambrek e veze gant al levreier : lenn a rae gant herr ha lontegezh an holl re a dremene dindan he dorn. Ouzhpenn-se e selaoue ar skingomz ingal. Hag ur souezh e oa gwelout pegen kelaouet mat e veze eus darvoudo\u00f9 hag eus dalc’hio\u00f9 ar bed. Diskouez a ra he barzhoniezh pegen prederiet e veze gant gwalleurio\u00f9 ar bed. Evel e \u00ab Darbodo\u00f9 \u00bb*<\/a>, pe e \u00ab Lagad an heol \u00bb*<\/a>, e lec’h ma klemm an Heol :<\/p>\n Gwelet ‘m eus tud o vervel gant ar riv.<\/span> Ma ne oa ket troet Anjela da ‘n em serri\u00f1 warni hec’h-unan, ne oa ket a-du kennebeut \u2014 ha tamm ebet ! \u2014 gant ar re a zinac’h o unvanelezh 9<\/a><\/sup>. Anav a reer ar frazenn, deuet da veza\u00f1 brudet, a zistroe d’an dud o devoa l\u00e2ret dezhi : \u00ab Je ne parle pas le breton mais je le comprends. \u00bb<\/em> Ar paour-kaezh tud-se a gleve ‘nezhi o respont neuze : \u00ab Ya, evel ma chas eo ivez ; ne gomzont ket brezhoneg, met kompren a reont ! \u00bb Ur vezh ruz e oa eviti gwelet ar Vretoned o tilezel o yezh\u2026<\/p>\n Perak ‘komzfec’h ur yezh estren<\/span> En em ganna\u00f1 a-enep d’an dinac’h zo bet, d’am so\u00f1j, unan eus ar c’hentelio\u00f9 meur he deus roet Anjela Duval deomp. Dreist-holl pa n’eo ket hepken gant ar spered met ivez gant an ober e kase he stourm. Rak Anjela n’he deus ket dihanet da stourm a-hed he buhez.<\/p>\n Feal on bet atav d’am ger-stur :<\/em> Ur c’hann oc’h adkregi\u00f1 ingal eo al labour-douar, evel ma tiskouez Anjela Duval en he barzhoniezh. Ingal eo bet ar stourm a-enep d’an elfenno\u00f9 he stourm kenta\u00f1. Hec’h-unan en e diegezh e laboure evel ur gwaz gant, koulskoude, nebeutoc’h a nerzh evit ur paotr ha gant ur yec’hed fall. Kalz eus he lennerien, tud k\u00ear, n’o doa ket \u2014 na n’o deus ket c’hoazh \u2014 an distera\u00f1 menoz eus pegen skuizhus e vez ar vicher peizant. Ur sklav eo al labourer-douar. Ha kalz eus ar weladennerien a zo bet degemeret e ti Anjela Duval ne gomprenent ket e lakaent \u2014 en ur gemer un tamm eus hec’h amzer brizius \u2014 he labour da veza\u00f1 startoc’h c’hoazh. Met pa zegouezhe dezhe, ouzhpenn, ober goap eus he breudeur peizanted, aze, ne oa ket evit padout ken\u2026<\/p>\n Er-maez !<\/span> Labourat an douar, koulskoude, n’eo ket bet he stourm pemdeziek nemeta\u00f1 : adalek he bugaleaj he deus ranket Anjela Duval stourm evit beva\u00f1. Pa oa c’hwec’h vloaz he doa bet ur gwall gle\u00f1ved-eskern en doa ampichet ‘nezhi da vont d’ar skol ac’han hec’h eizh vloaz. Hag ingal, war-lerc’h, he deus bet ur yec’hed fall ; ingal, ivez, ez adkaver ar c’hle\u00f1ved hag ar boan en hec’h oberenn. Muioc’h, marteze, en he bloavezhio\u00f9 diwezha\u00f1, rak dre ma koshae e fallae he yec’hed hag e washae he foanio\u00f9. Met a-enep dezhi hec’h-unan he deus dleet stourm ivez.<\/p>\n Un dibab eo bet eus perzh Anjela Duval chom hec’h-unan da zerc’hel douar e Trao\u00f1-an-Dour. Ur bern servijerien \u2014\u00f1pe pleustrerien, ma’z eo gwelloc’h ganeoc’h \u2014 he doa bet pa oa yaouank. Unan dioute nemetken en doa gouvezet gounit he c’halon. Un is-ofiser a vor e oa, deuet da veza\u00f1 kabiten war-lerc’h, sa\u00f1set. War-nes dimezin e oant ha\u2026 A-greiz-tout, n’o doa ket graet. Petra ‘oa degouezhet neuze ? Ne ouezer ket dre just. Me, bepred, n’ouzon ket. War a seblant e oa bet dibosupl ar garantez etre ur merdead hag ul labourerez-douar. Diouzh ar pezh a zo bet l\u00e2ret din war-lerc’h he marv, en ‘n dije kinniget dezhi kemer ur go\u00f1vers e k\u00ear hag hi he dije nac’het kuitaat Trao\u00f1-an-Dour. Neuze e oant dispartiet.<\/p>\n E korn va c’halon zo ur gleizenn<\/span> Chomet eo bet ar gleizenn-se betek ar fin. Ha hec’h-unan war-lerc’h marv he zud \u2014 daoust dezhi karout an natur ha beza\u00f1 a-unvan gant an holl voudo\u00f9 a veve en-dro dezhi \u2014 zo bet degouezhet dezhi maga\u00f1 melkoni a-wecho\u00f9.<\/p>\n Va-un’ war an douar, va-un’ en ur Bed kriz<\/span> Kre\u00f1v-hardizh eo bet melkoni hag enkrez Anjela er bloavezhio\u00f9 hanter-kant ; met dre vras, o’n em lakaet da skriva\u00f1, ez eo deuet a-benn da veza\u00f1 trec’h warne. Koulskoude, zoken war-lerc’h, zo degouezhet dezhi, meur a wech, koll emganno\u00f9 a-enep dezhe. Ar pezh n’houle ket diskouez\u2026<\/p>\n Arabat samman seurt sammo\u00f9<\/span> Er baourentez he deus bevet Anjela Duval a-hed he buhez. N’eo ket abalamour n’en dije ket permetet he zi-feurm dezhi ober ‘mod all, met dre choaz. Start e c’hell beza\u00f1 kompren ar choaz-se. Hi ‘l\u00e2re n’houle che\u00f1ch mann ebet en he zi rak ‘mod all he dije bet ar santimant da lakaat eneo\u00f9 he zud ‘maez an ti. Gwir eo, moarvat, met kredi\u00f1 a ran e oa ivez he faourentez un dibab speredel. Troet he doa bet e brezhoneg ur barzhoneg skrivet gant Ramon Soley Ceto hag anvet \u00ab An Oaled paour \u00bb e-lec’h ma vez meulet meur a wech \u00ab ar spered a baourentez \u00bb hag e-lec’h ma l\u00e2r ur gwaz d’e bried : \u00ab Deus, ma veizez priz divent ar baourentez 12<\/a><\/sup>. \u00bb Daoust hag-e\u00f1 ne vije ket aze evel un dasson eus karantez kollet Anjela ? Daoust hag-e\u00f1, m’he deus divizet trei\u00f1 ar barzhoneg-se n’eo ket peogwir he devoa-hi, just a-walc’h ar \u00abv spered a baourentez \u00bb ?<\/p>\n Dre zibab an hini eo he deus Anjela Duval bevet evel ur benitiourez. Ha betek penn he dibabo\u00f9 ez ae, daoust d’ar boan ha d’an doueta\u00f1s. Ur skouer eo evidomp, pa vezer ken troet da chench ali en hor c’hevredigezh, da chom hep mont betek penn an trao\u00f9. Alies e vez klevet tud o l\u00e2ret o dije c’hoant beva\u00f1 en digenvez\u2026 Met pet dioute a vez kalonek a-walc’h evit mont betek penn an hunvre ? Ha piv ‘vefe kap en hor c’hevredigezh-bevezi\u00f1 da zibab ar baourentez ha da chom er stad-se a-hed e vuhez ? En ur mod e oa en a-raok Anjela Duval war hec’h amzer : beza\u00f1 dibabet beva\u00f1 hec’h-unan ha klask beza\u00f1 mestrez war he buhez, ne oa ket \u2014 ha n’eo ket c’hoazh \u2014 un dra aes evit ur plac’h. Dreist-holl war ar maez. Sklaer eo ne oa ket ur plac’h klouar anezhi. Hag an dra-se zo splann ivez war dachenn ar politikerezh.<\/p>\n An dinac’h, em eus l\u00e2ret, ne blije ket d’Anjela Duval e mod ebet. Met dre vras eo gant al laoskentez e veze lakaet heug. Meur a wech e vez santet an dra-se en hec’h oberenn. Dreist-holl pa rebeche d’ar Vretoned beza\u00f1 laosk e-kenver o bro hag o yezh.<\/p>\n Va c’henvroiz ‘zo kousket<\/span> Hi \u2014 feal bepred ouzh he menozio\u00f9 \u2014 he deus bet ingal ar galon da l\u00e2rout ha da skriva\u00f1 ar pezh a grede, n’eus forzh petra a so\u00f1je an darn vrasa\u00f1 eus an dud. N’he deus ket bet damant d’he foan, nag aon rak an teodo\u00f9 fall. Ha n’he deus ket moustret he barrado\u00f9 imor :<\/p>\n Pebezh Tonkadur hon hini !<\/span> Gwech ebet n’he deus nac’het sikour an emsaverien, zoken ar re a stourme e-maez al lezenn hag ar re a c’helle beza\u00f1 erru fall gant ar c’hros vras eus ar Vretoned. Evel ama\u00f1, e-lec’h ma diskouez skoazella\u00f1 tamallidi Talbenn dieubidigezh Breizh.<\/p>\n Dirak Lez-varn ar Vistri<\/span> Degas a ra ac’hanomp ar galon hag ar vrokusted-se da gentel diwezha\u00f1 Anjela Duval.<\/p>\n Gant ar muzul e rofet d’ar re all e vo roet deoc’h 14<\/a><\/sup>.<\/em><\/p>\n Skriva\u00f1 a felle da Anjela Duval ober abaoe ma oa bihan-tout, war a seblant : kavet em eus en he c’haier-skol diwezha\u00f1 ur barzhoneg eus an 9 a viz Eost 1920 e-lec’h ma c’houl digant Doue ar gras da zont da veza\u00f1 ur varzhez :<\/p>\n Je veux devenir une petite po\u00e9tesse<\/span><\/em> Daou-ugent vloaz war-lerc’h eo bet sevenet he fedenn. Ha dre an arz he deus gallet \u00ab subliman \u00bb (pe aezhenni\u00f1) he foanio\u00f9. En displeget he deus hec’h-unan. So\u00f1jal a rae dezhi e oamp tonket holl da garout ; met peogwir n’he doa-hi na bugel na familh da garout e oa dre ar skritur e c’hellfe rei\u00f1 he c’harantez d’ar re all. Kroui\u00f1 zo bet marteze eviti \u2014 evel evit kalz a dud all \u2014 un doare da vont dreist d’ar mank bugel.<\/p>\n Roet he deus kalz deomp. Meur ha meur a varzhoneg hag a skrid plaen he deus laosket deomp. Ha me ‘gav din e oa he\u00f1vel a-walc’h he mod da skriva\u00f1 barzhonegou da hini ar re o deus savet hon hengoun kanet. ‘Pad an deiz \u2014 e-keit ha ma veze o labourat an douar \u2014 e prederie. Ha diouzhtu ma kave un tamm amzer vak e lakae he sonjo\u00f9 war ur baperenn bennak : ur golo-lizher, ur vandenn-gas kazetenn, ur folenn vruderezh, n’eus forzh petra a gouezhe dindan he dorn a oa mat\u2026 Kalz a dammo\u00f9 paper ‘mod-se am eus adkavet en he c’hartonso\u00f9. Ur bern gerio\u00f9 a oa bet barrennet ha diverket warne, peogwir, moarvat, ne oa ket da ganti ac’han he dije kavet ar ger mat, an hini nemeta\u00f1 a faote. Met ar pezh en deus souezhet ac’hanon eo gwelout pegen brav e oa, dija, testenno\u00f9 ar brouilhonso\u00f9, a-raok beza\u00f1 bet reizhet. En he fenn an hini eo e veze savet hec’h oberenno\u00f9 ganti ha n’eo ket war ar paper. (Un diforc’h bras eo gant ar pezh a vez graet, peurvuia\u00f1, gant ar skrivagnerien a-vrema\u00f1, a lak an trao\u00f9 diouzhtu war baper pe war ar skramm, kuit dezhe implij o memor, hag a gemm o skrid meur ha meur a wech da c’houde.) Ha goude se, ur wech ma plije he skrid dezhi, ez adskrive anezha\u00f1 war un tammig kaier skoliad, ken modest ha hi. Un daou-ugent kaierad bennak am eus kavet evel-se, ha me ‘gav din e c’hellfe beza\u00f1 reo\u00f1 all c’hoazh e ti tud hag o deus anavet mat Anjela. Ma ‘z eo gwir an dra-se e pedan an dud a zo kaiero\u00f9 gante da gaout ar vadelezh da rei\u00f1, pe da bresta\u00f1, ar c’haiero\u00f9-se din \u2014 pe eilenno\u00f9 dioute \u2014 evit ma vije bodet holl skrido\u00f9 Anjela Duval er memes lec’h. Klask a ran e vefe krouet ul levraoueg publik e-lec’h ma vefe moaien da fiziout an holl diello\u00f9-se, evel em eus displeget uheloc’h 15<\/a><\/sup>.<\/p>\n Temo\u00f9 barzhoniezh Anjela Duval ha temo\u00f9 he buhez a zo he\u00f1vel. An douar, an natur, al loened, ar feiz, ar bedenn, ar garantez evit Breizh, hag ar stourm a-enep d’ar c’hle\u00f1ved a zo darn eus ar re a vez kavet an aliesa\u00f1 pe eus ar re a vez ar muia\u00f1 war-wel. Met temo\u00f9 zo a zo a bouez-bras ivez, daoust dezhe nompas bezan gwelet kement, marteze. Ar garantez hag ur serten erozegezh kevrinel (pe mistik), da skouer, a zo bet laosket a-gostez un tammig, betek-henn. Meur a varzhoneg karantez he deus skrivet, koulskoude, evel hema\u00f1, e-lec’h ma skriv :<\/p>\n Degas din ar Garantez-se a glask ‘n em goll betek strad ar Boud hag ac’hane tarzha\u00f1 ‘n ur sev diwelus a-hed skourro\u00f9 gwezenn ar Vuhez*<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n Evit pezh a sell ouzh an erozegezh, n’heller ket l\u00e2ret he dije skrivet kalz a dra, met, memestra, ma lenner hec’h oberenn gant rikour ar bredelfennerezh e c’heller gwelout meur a dra, evel e \u00ab Va barzhonego\u00f9 \u00bb e-lec’h ma l\u00e2r skriva\u00f1 barzhonego\u00f9\u2026<\/p>\n War vruched noazh an Hini a garan,<\/span> ‘Mod all he deus troet barzhonego\u00f9 bet skrivet gant tud all, evel \u00ab Barzhoniezh Bro-Indez \u00bb, e lec’h ma skriv an oberour :<\/p>\n Mervel a ran, met so\u00f1j am eus eus joa va c’henta\u00f1 trivliad<\/span> Ar c’hoant da gaout bugale \u2014 pe kentoc’h ar c’heuz da vezan chomet hep bugel \u2014, a zo unan eus an temo\u00f9 a vez santet kre\u00f1v, ivez. E \u00ab Trivliad \u00bb, da skouer, e kont Anjela e oa o labourat ; a-greiz-tout e ra ur sav-kein da ehana\u00f1 ha gwelout a ra trao\u00f9 o heja\u00f1. Goude ur pennadig e tizolo ez eo ur c’houez lieno\u00f9 babig\u2026<\/p>\n \u2014 Ha brema\u00f1, stouet adarre<\/span> Diwezhatoc’h, e \u00ab Piv ? \u00bb, en em c’houl \u2014 evel kalz a beizanted kozh \u2014 petra ‘zeuio he zi-feurm da veza\u00f1 war he lerc’h.<\/p>\n Hag e dibenn va amzer<\/span> Hag ar marv, neuze, a vez kavet ingal en hec’h oberenn. Gallout a reer menegin \u00ab \u2020 Tekla \u00bb, e lec’h ma komz ouzh an hini a oa en he c’hambr en ospital Lannuon, o c’houlenn diganti :<\/p>\n Pelec’h out brema\u00f1 Tekla ?<\/span> Gallout a reer menegi\u00f1 an holl varzhonego\u00f9 he deus dediet d’he zud, d’he c’hoar Mada, da Yann-K\u00eal Kernalegenn pe d’ar stourmerien all a zo marvet evit Breizh, ar barzhonego\u00f9 he deus skrivet diwar-benn noz an Anaon hag, evel-just, \u00ab Va c’halon \u00bb\u2026<\/p>\n Va c’halon zo ur vered<\/span> A-fet stil, ‘mod all, n’eo ket unvan oberenn Anjela Duval. Daredo\u00f9 awen eo darn eus he skrido\u00f9. Darn all a seblant beza\u00f1 gwan un tamm, marteze peogwir n’he deus ket kemeret tra-walc’h a amzer da labourat o stumm.<\/p>\n Met n’eus forzh peseurt live awen e vefe gant he zestenno\u00f9, holl int bet skrivet en ur brezhoneg skouerius. Mestr e oa Anjela diouzh he yezh. Ereadurezh he frazenno\u00f9, da zigenta\u00f1, a oa brezhonek da vat : ne oa ket kontammet tamm ebet gant ar galleg. Ha pinvidik e veze he geriaoueg, leun a c’herio\u00f9 kozh \u00ab rimiet ha flouret ha dalc’het divergl \u00bb hag a c’herio\u00f9 arnevez \u00ab ganto stirlink metal ska\u00f1v \u00bb 19<\/a><\/sup> evit dont a-benn da ziskulia\u00f1 he fromo\u00f9 ha da c’hoari gant ar soniado\u00f9. Lakaat ‘rae ar brezhoneg da zevera\u00f1 gant nerzh diwar he fluenn ha troio\u00f9-lavar saourus da strinka\u00f1 hep dihan. War ar poent-se, n’hellomp nemet kemer patrom warni. Met Anjela Duval n’eo ket bet nemet ur skrivagnerez. Ur gwir brezegerez eo bet ivez.<\/p>\n Er bloavezh 1971 e oa un den eus an ORTF 20<\/a><\/sup>, Andr\u00e9 Voisin, oc’h ober abadenno\u00f9 skinwel diwar-benn tud vunut hag o doa trao\u00f9 kaer da gonta\u00f1. Mont a rae un tamm bihan partout er c’hwec’hkogn o klask diskoacha\u00f1 konterien. Evit Breizh en doa goulet e ali digant Roger Laouenan, ur c’hazetenner o labourat en T\u00e9l\u00e9gramme<\/em>. Hema\u00f9 en doa kaset anezha\u00f9 da welet un den anvet Louis Mercier\u2026 hag evel-just \u2014 peogwir e oa mignon mat diouti \u2014 da welout Anjela Duval. Met ne oa ket re fier Roger eus e daol. Aon en doa un tamm eus ar mod e vefe bet degemeret paotred an tele gant Anjela hag eus ar pezh he dije gallet ar beizantez kozh l\u00e2ret dirak ar gouleier kriz, ar c’hameraio\u00f9 hag an holl vekaniko\u00f9. Gwir eo e oa bet spontet Anjela un tamm, da zigenta\u00f1. Met a-benn ar fin, ha dreist-holl adalek ma oa bet filmet er-maez, e oa en em zispaket hag he devoa digoret he c’halon. Petra he doa l\u00e2ret ?<\/p>\n Klemm an douar dilezet<\/span> Meur a wech he deus bet skrivet war-lerc’h e oa a-benn ober un doare abostelerezh evit Breizh he devoa asantet respont da goulenno\u00f9 ar c’hazetenner. Met kalz pelloc’h e oa aet he zaol evit tout ar pezh a oa bet ijinet ganti pe gant Roger Laouenan. Kreuvet he doa Anjela ar skramm an noz-se, e-giz ma vez l\u00e2ret. Ar Fra\u00f1s a-bezh a oa bet skoet gant ar pezh he doa l\u00e2ret. Ha broio\u00f9 all war-lerc’h. D’am so\u00f1j o doa merzet an dud pegen kre\u00f1v e oa kredenno\u00f9 Anjela. War-lerc’h bloavezhio\u00f9 ha bloavezhio\u00f9 a breder, e oa sklaer he menozio\u00f9 en he fenn ha gouvezet he doa implij gerio\u00f9 simpl ha skeudenno\u00f9 aes da gompren evit displega\u00f1 anezhe. Moarvat o doa santet ar sellerien ne oa tamm disparti ebet etre ar pezh a so\u00f1je, ar pezh a l\u00e2re hag ar pezh a rae. Se, sur a-walc’h, en doa merket anezhe. Hag adalek an 28 a viz Kerzu 1971 \u2014 an noz ma oa bet skignet an abadenn \u2014 zo deuet miliado\u00f9 a lizhiri ha, dreist-holl, miliado\u00f9 a weladennerien davet Anjela.<\/p>\n Hag aze \u2014 evel ur seurt profedez gouestlet korf hag ene d’he c’hefridi sakr \u2014 ez eo aet Anjela Duval betek penn an trao\u00f9 : respontet he deus d’an holl lizhiri he deus resevet, hini ha hini. Koulskoude en doa kinniget an Aotro\u00f9 Klerg dezhi ober stensilo\u00f9 ha kas ur c’helc’hlizher d’an holl. Met, nann, nac’het he doa. N’en doa ket komprenet, e\u00f1, war an tomm. N’eo nemet kalz war-lerc’h \u2014 pa ‘z eo-hi marvet \u2014 en deus komprenet anezhi war ar poent-se : \u00ab brema\u00f1 e komprenan ho poa c’hoant da seveni\u00f1 ho kalvedigezh, da rei\u00f1 da anavezout ar gefridi ho poa da ober er bed 22<\/a><\/sup>\u2026 \u00bb<\/p>\n Met ouzhpenn evit lizhiri he deus resevet. Tud zo deuet da welout anezhi, a-vil-vern ! Hag ez int bet degemeret tout evel ma veze graet war ar maez gwechall, da l\u00e2ret eo kazimant evel ma vijent bet bugale an ti. Kafe, bara, amann, krampouezh, kachenno\u00f9\u2026 Tout an trao\u00f9 a veze lakaet dezhe war an daol, daoust dezhe beza\u00f1 a-wecho\u00f9 tud diseblant pe touristed deuet d’arvesti\u00f1 ul loen drol.<\/p>\n Met e pep lizher, ha da bep den deuet da welet anezhi e rae Anjela Duval ur seurt bruderezh, pe abostelerezh, evit ar pezh a grede start. Prezeg a rae evit Breizh hag he yezh en ur stumm ha na oa ket hini ur person e-barzh e gador-sarmon, met gant fent hag ur spered lemm. Dre al labour-se, sur a-walc’h, he deus bet, hec’h-unanig, ul levezon war emdroadur speredo\u00f9 ar Vretoned. Rak ur bern tud, euzhus, zo bet o welout anezhi ha, sur, he deus merket anezhe. Er prezeg-se koulz hag en trao\u00f9 all ez eo aet gwall bell Anjela : betek an aberzh.<\/p>\n
\nPere eo ar Palio\u00f9 a glaskan<\/span>
\nTizhout peogwir eo c’hwi<\/span>
\nhoc’h eus o diskouezet din<\/span>
\nAr Feiz. Ar Vro. Douar ar Vro<\/span>*<\/a>.<\/span><\/p>\nKarantez an natur<\/h4>\n
\nAr blaenenn arblaen en dremmwel<\/span>
\nForzh kelano\u00f9 ramzel<\/span>
\nO izili a-strew, o sev o tivera\u00f1<\/span>
\nAr gwez meur dibennet<\/span>
\n(O drouklazh an Inosanted !)<\/span> *<\/a><\/p>\n
\nGant e holl skianto\u00f9<\/span>
\nHep koustia\u00f1s ‘bet mui<\/span>
\nHag e ourgouilh divent<\/span> *<\/a>.<\/span><\/p>\n
\nMe ‘demz, a had, a c’hwenn, a eost<\/span>*<\/a>.<\/span><\/p>\n <\/h4>\n
Speredelezh<\/h4>\n
\nEus e vantell roueel<\/span>
\nEvit gwiska\u00f1 ar gwez<\/span>
\nGant aour ha limestra<\/span>*<\/a><\/p>\n
\nDamant da flastra\u00f1, da frika\u00f1<\/span>
\nA-hed ar wenodenn pe ‘dreuz ar park<\/span>
\nBoudo\u00f9igo\u00f9 uvel dindan sol va zroad :<\/span>
\nAr c’hwil glas souchet er spoue,<\/span>
\nAr verienenn vunut o treina\u00f1<\/span>
\nGant mil boan ha mil ijin<\/span>
\nAr verr-blouzenn d’he c’hrugell.<\/span>
\nBleu\u00f1vigo\u00f9 koantik damguzhet el leton,<\/span>
\nO striva\u00f1 da zigeri\u00f1 o c’halon d’an Heol 6<\/a><\/sup>.<\/span><\/p>\n <\/h4>\n
Karantez vro<\/h4>\n
\nNa taolet troad war douar all<\/span>
\nMet da hini, va Breizh din-me 7<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n
\nGwelet ‘m eus tud o vervel gant an naon.<\/span>
\nGwelet tud o vervel gant an dic’hoanag.<\/span>
\nGwelet tud o lazha\u00f1 tud, breudeur o ‘n em daga\u00f1.<\/span>
\nGwelet ‘m eus poblo\u00f9 mac’het.<\/span>
\nGwelet ur penntiern meur o kouezha\u00f1 dindan boled ur foll.<\/span>
\nGwelet forzh tud o lenva\u00f1 8<\/a><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\nD’o Bro, d’ho Pugale ?<\/span>
\nTorfed terri\u00f1 ar chadenn aour<\/span>
\n‘Ma\u00f1 hon Enor enni<\/span>*<\/a>.<\/span><\/p>\nII. Stourm<\/h3>\n
\nStourm a ran war bep tachenn<\/em>*<\/a>.<\/em><\/p>\nStourmo\u00f9 ar vuhez<\/h4>\n
\nYa er-maez, c’hwi !<\/span>
\nNe fell ket din.<\/span>
\nNe c’houzanvin morse<\/span>
\n‘Vefe dismega\u00f1set em zi<\/span>
\nVa Breudeur a boan :<\/span>
\nServijerien an Douar<\/span>
\nDouar santel va Bro<\/span>
\nHor Bro. Hor Mamm-Vro !<\/span>
\nVa Breudeur Peizanted<\/span>*<\/a>.<\/span><\/p>\n <\/h4>\n
Stourm a-enep dezhi hec’h-unan<\/h4>\n
\n‘Baoe va yaouankiz he dougan<\/span>
\nRak siwazh, an hini a garen<\/span>
\nNe gare ket pezh a garan<\/span>
\nE\u00f1 na gare nemet ar c’herio\u00f9<\/span>
\nAr morio\u00f9 don, ar broio\u00f9 pell<\/span>
\nHa ne garen ‘met ar maezio\u00f9<\/span>
\nMaezio\u00f9 ken kaer va Breizh-Izel 10<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n
\nDare on da sempla\u00f1, trec’het gant an enkrez<\/span> 11<\/a><\/sup><\/p>\n
\nWar divskoaz ar re yaouank.<\/span>
\n‘Pad ma c’hell ar c’hozhiad<\/span>
\nO dougen e-unan.<\/span>
\nRet mousc’hoarzhin d’o mousc’hoarzh.<\/span>
\nZoken pa vroud ar boan grisa\u00f1.<\/span>
\nRet eo maga\u00f1 dezho o spi<\/span>
\nEn un Dazont a vo o hini<\/span>
\nHag a baeo kantvedo\u00f9 mezh*<\/a><\/span>\u2026<\/span><\/p>\n <\/h4>\n
Ar basionaria<\/em><\/h4>\n
\nHag hor Bro o veuzi\u00f1*<\/a><\/span>\u2026<\/span><\/p>\n
\nTu ebet ken da veva\u00f1 er Vro.<\/span>
\nRet astenn an dorn d’ar C’hallaoued<\/span>
\nHa pennglina\u00f1 dirazo 13<\/a><\/sup>\u2026<\/span><\/p>\n
\n\u2014 Oaned dirak bleizi \u2014<\/span>
\nPemp warn-ugent tamallad<\/span>
\nDifennerien Enor ha Buhez Breizh<\/span>
\nA vo dismega\u00f1set dirak ar Bobl<\/span>
\nAr Bobl-se mouget hec’h Emskiant<\/span>
\nGant Skol, Radio, Tele ha media ar Gall*<\/a><\/span><\/p>\nIII. Rei\u00f1<\/h3>\n
Skriva\u00f1<\/h4>\n
\nTel est le d\u00e9sir de mon c\u0153ur ici bas.<\/span><\/em><\/p>\n
\nWar groc’hen noazh ar Vro a garan.<\/span>
\nN’eo ket gant un ibil o skriva\u00f1<\/span>
\nHogen gant binvio\u00f9-dir 15<\/a><\/sup>\u2026<\/span><\/p>\n
\nDirak da zremm ken kaer trolinennet heneuz ha glan<\/span>
\nSo\u00f1j am eus skrij va Boud dirak ar Gened soutil<\/span>
\nAz kronne holl evel un aergelc’h blizidik.<\/span>
\nSo\u00f1j am eus da vrennid c’hwezet ken c’hwek<\/span>
\nO strobinell nevez ar Garantez ! ‘n ur vervel<\/span>
\nE kounaan hini da hini marzhio\u00f9 da gened e bleu\u00f1v<\/span>
\nDa zaoulagad don ha\u00f1val ouzh lotuzenno\u00f9 dindan ar glizh 16<\/a><\/sup>.<\/span><\/p>\n
\nWar va labour,<\/span>
\nEo mouest va malvenno\u00f9\u2026<\/span>
\nMe, ar plac’h yaouank kozh 17<\/a><\/sup> !\u2026<\/span><\/p>\n
\nE dibenn va nerzh<\/span>
\nE huanadan<\/span>
\nPiv a gemero va ger-stur ?<\/span>
\nWar va lerc’h ?<\/span>
\nPiv a gemero va armo\u00f9 ?<\/span>
\nPa gouezhint eus va daouarn<\/span>
\nPa n’em eus ganet mab ebet*<\/sup><\/a>\u2026<\/span><\/p>\n
\nPelec’h ema\u00f1 da Ene*<\/a> ?<\/span><\/p>\n
\nEnni nouspet ha nouspet bez.<\/span>
\nEnni bemdez ur bed nevez,<\/span>
\nBezio\u00f9 kerent ha mignoned,<\/span>
\nBezio\u00f9 keneiled ken karet 18<\/a><\/sup>.<\/span><\/p>\n <\/h4>\n
Prezeg<\/h4>\n
\nHiraezh ur Bobl sujet<\/span>
\nD’he gwirio\u00f9, d’he Frankiz.<\/span>
\nFulor ar yaouankiz<\/span>
\nNac’het outo o yezh :<\/span>
\nEne o gouenn 21<\/a><\/sup>.<\/span><\/p>\n <\/h4>\n